Οι άνθρωποι πάντοτε ταξίδευαν. Άλλαζαν τόπο κατοικίας είτε από επιλογή είτε από ανάγκη. Στα χρόνια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας πολλοί κάτοικοι της αναζήτησαν καλύτερη τύχη σε άλλα μέρη. Κυρίως στην Ιταλία στη δυτική Ευρώπη, τη Ρωσία και την Αίγυπτο.
Μορφωμένοι βυζαντινοί και αριστοκράτες διέφυγαν στην Ιταλία την εποχή της Αναγέννησης. Τότε δηλαδή που οι γνώσεις τους ήταν περιζήτητες.
Σε άλλες στιγμές οι πολεμικές συγκρούσεις δημιουργούσαν κύματα προσφύγων. Ένα παράδειγμα μας δίνουν εκείνοι οι ροδίτες που αποφάσισαν να ακολουθήσουν τους αφέντες τους, τους Ιωαννίτες ιππότες όταν αυτοί έχασαν το νησί από τον Οθωμανικό στρατό. Ιππότες και Ροδίτες ταξίδεψαν για τη Μάλτα όπου εγκαταστάθηκαν μόνιμα.
Ένας ακόμη λόγος μετανάστευσης ήταν το εμπόριο και η ναυτιλία. Όσο αυτά αναπτύσσονταν τόσο μεγάλωνε η ανάγκη για αντιπροσώπους στις ξένες πόλεις.
Για να μπορέσουν να κάνουν τη δουλειά τους καλά, οι αντιπρόσωποι θα έπρεπε να γνωρίζουν τη γλώσσα, τις συνήθειες, τις αγορές και τους ανθρώπους. Όλα αυτά σήμαιναν μια σχετικά μόνιμη εγκατάσταση στον ξένο τόπο. Με τον τρόπο αυτό στα μεγάλα εμπορικά κέντρα της Ευρώπης δημιουργήθηκαν οργανωμένες ελληνικές κοινότητες. Τις κοινότητες αυτές τις λέμε παροικίες.
Οι Έλληνες των παροικιών βοήθησαν πολύ στην ανάπτυξη των ελληνικών σχολείων στην Οθωμανική αυτοκρατορία και στη μεταφορά των νέων γνώσεων και των νέων ιδεών του διαφωτισμού.
Πολλοί Έλληνες κατοίκησαν σε πόλεις που βρίσκονταν κατά μήκος των εμπορικών δρόμων που διέσχιζαν τη Βαλκανική και την Ευρώπη.
Χάρτης των εμπορικών δρόμων και των σημαντικών ελληνικών παροικιών
Πού εγκαταστάθηκαν:
1.Έλληνες από τον Πόντο μετακινήθηκαν στον Καύκασο και την Κριμαία ιδρύοντας παροικίες, με γνωστότερη την Οδησσό.
Οδησσός 19ος αιώνας
2.Οι Έλληνες από τη Μακεδονία εγκαταστάθηκαν κυρίως στη Βιέννη, την Τεργέστη, τη Σερβία και την Ουγγαρία, όπου ασχολήθηκαν με το εμπόριο βαμβακερών, δερμάτων, χαλιών και άλλων ειδών.
ΤΕΡΓΕΣΤΗ
3. Έλληνες, που εγκαταστάθηκαν στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, τη Βλαχία και τη Μολδαβία, περιοχές που κυβερνούσαν Φαναριώτες ηγεμόνες.
ΠΑΡΑΔΟΥΝΑΒΙΕΣ ΗΓΕΜΟΝΙΕΣ
Παραδουνάβιες ηγεμονίες ονομάζονταν οι ανατολικές βαλκανικές χώρες δίπλα στον ποταμό Δούναβη, η Μολδαβία και η Βλαχία, που αποτελούσαν τότε τμήματα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Οι παραδουνάβιες αυτές χώρες αποτελούσαν για τους Έλληνες τόπους φιλόξενους στους οποίους μετανάστευαν και εγκαθίσταντο μόνιμα ως λόγιοι, κληρικοί, έμποροι.
Έτσι μαζί μ΄ αυτούς ξαπλωνόταν και ο ελληνικός πολιτισμός σ΄ αυτές με την υποστήριξη και των Φαναριωτών Ηγεμόνων
Οι παραδουνάβιες ηγεμονίες αποτελούσαν κυρίως καταφύγιο όλων των καταδιωγμένων από τους Οθωμανούς Ελλήνων και τούτο για ένα σπουδαίο λόγο. Σύμφωνα με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου (1812) η Τουρκία δεν είχε το δικαίωμα μεταφοράς στρατού στις χώρες αυτές χωρίς προηγούμενη άδεια της Ρωσίας. Οποιαδήποτε παραβίαση αυτού του όρου θα προκαλούσε Ρωσοτουρκικό πόλεμο.
Νικόλαος Μαυροκορδάτος. Ο πρώτος Έλληνας που έγινε ηγεμόνας της Μολδοβλαχίας το 1709
Παρατήρησε την εικόνα. Πρόκειται για ένα ραγιά. Υπάρχει κάτι που σου κάνει εντύπωση;
Θυμόμαστε ότι ανάμεσα στα άλλα, οι ραγιάδες απαγορευόταν να ιππεύουν άλογα και να οπλοφορούν.
Κάνουμε υποθέσεις για τα όπλα της εικόνας και την κατοχή τους από ένα ραγιά.
Διαβάζουμε προσεκτικά το παρακάτω δημοτικό – κλέφτικο τραγούδι:
Κάτω στου βάλτου τα χωριά Ξηρόμερο και Άγραφα Και στα πέντε βιλαέτια Φάτε, πιείτε μωρ’ αδέρφια.
Εκεί είν’ οι Κλέφτες οι πολλοί ούλοι ντυμένοι στο φλουρί κάθονται και τρων και πίνουν και την Άρτα φοβερίζουν.
Βρε Τούρκοι κάτσετε καλά γιατί σας καίμε τα χωριά! Γρήγορα το αρματολίκι γιατ’ ερχόμαστε σα λύκοι.
Βιλαέτι : μεγάλη διοικητική περιοχή/περιφέρεια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Για παράδειγμα, υπήρχαν τα Βιλαέτια Θεσσαλονίκης, Μοναστηρίου, Κοσσυφοπεδίου, κτλ.
Διακρίνετε κάποια απειλή ; Σε ποιο στίχο ; Τι να ήταν αυτοί οι κλέφτες ; Τι ζητάνε στο τέλος του τραγουδιού ;
Οι κλέφτες αναγκάζονταν ή επέλεγαν να καταφύγουν στα βουνά, όπου για να επιβιώσουν επιδίδονταν στη ληστεία. Συχνά είχαν την υποστήριξη των απλών κατοίκων στα χωριά που τους αγαπούσαν για τη θαρραλέα στάση τους απέναντι στους Οθωμανούς. Οι κλέφτες ήταν συνηθισμένοι στον πόλεμο και στο χειρισμό των όπλων, υμνήθηκαν για την τόλμη τους στα κλέφτικα τραγούδια και βοήθησαν αργότερα στην Ελληνική Επανάσταση. Αντίστοιχες ένοπλες ομάδες ανυπάκουων υπήρχαν σε όλα τα Βαλκάνια στα χρόνια της Τουρκοκρατίας- χαϊντούκοι στη Σερβία, χαϊντούτοι στη Βουλγαρία.
Κλέφτες και φαινόμενα ληστείας υπήρχαν στη Βαλκανική χερσόνησο από παλιά, πριν ακόμη έρθουν οι Οθωμανοί.
Οι κλέφτες ζούσαν στα βουνά και μάλιστα στις πιο δυσπρόσιτες περιοχές τους, για να μη μπορεί η οθωμανική εξουσία να τους ελέγχει .
Ζούσαν μαζί συνήθως 30 με 50 κλέφτες, σε πολύ σκληρές συνθήκες, όπως φαίνεται και από το παραδοσιακό τραγούδι παρακάτω. Ζούσαν από την κλοπή και τον πόλεμο.
Ακόμη κι όταν δεν συγκρούονταν βρίσκονταν σε επιφυλακή ή ασκούνταν στο πέταγμα της πέτρας, στο τρέξιμο, στο άλμα και τη σκοποβολή.
Οι αρματολοί ήταν ένοπλες ομάδες οργανωμένες από την οθωμανική διοίκηση για την τήρηση της ασφάλειας και την καταπολέμηση της ληστείας.
ΣΧΕΣΕΙΣ ΑΡΜΑΤΟΛΩΝ – ΚΛΕΦΤΩΝ
Συχνές ήταν οι συγκρούσεις αρματολών και κλεφτών. Μια ομάδα κλεφτών μπορούσε να έρθει σε συμφωνία με την οθωμανική εξουσία και να πάρει ένα αρματολίκι, να γίνουν δηλαδή υπεύθυνοι για την τήρηση των νόμων. Όταν η συμφωνία χαλούσε, η ίδια ομάδα μπορούσε να γίνει ξανά κλέφτικη. Ο σουλτάνος φρόντιζε να παραμερίζει τους αρματολούς, που αποκτούσαν ιδιαίτερη δύναμη. Τότε αυτοί ξαναγίνονταν κλέφτες. Συχνά κλέφτες και αρματολοί συνεργάζονταν με αποτέλεσμα οι λέξεις κλέφτης και αρματολός να σημαίνουν το ίδιο πράγμα.
Βασικό λεξιλόγιο για τους κλέφτες
Λημέρι: η έδρα μιας κλέφτικης ομάδας, συνήθως βρισκόταν σε φυσικά οχυρωμένη θέση.
Καπετάνιος: ο αρχηγός της κλέφτικης ομάδας.
Πρωτοπαλίκαρα: έμπιστοι σύντροφοι του αρχηγού.
Καραούλι: σκοπιά, φρουρά
Γιουρούσι: ομαδική και μάλλον ανοργάνωτη επίθεση
Χωσιά: ενέδρα, παγίδα
Μπαϊράκι: σημαία
Αρματολίκι : η περιοχή που εξουσίαζαν οι αρματολοί και στην οποία ήταν υπεύθυνοι για την τήρηση της τάξης
Κλέφτικα τραγούδια
Τα κλέφτικα τραγούδια ως διακριτό είδος των δημοτικών τραγουδιών πήρε το όνομά του από το περιεχόμενο των στίχων του. Τα κλέφτικα τραγούδια είναι δημιουργήματα μιας συγκεκριμένης περιόδου μετά τον 16ο αιώνα και στα θέματά τους περιγράφεται η δράση των κλεφτών και των αρματολών.
Στους στίχους εγκωμιάζεται η ζωή, τα κατορθώματα, η νικηφόρα μάχη ή ο ένδοξος θάνατός τους.
Στα κλέφτικα τραγούδια αποτυπώνονται στιγμές από τη δράση των ομάδων αυτών. Πρόκειται κυρίως για περιστατικά ένοπλης αντιπαράθεσης κλέφτικων ομάδων με αρματολικές, αλλά και όψεις από τη ζωή τους γενικότερα.
Μαύρη μωρέ πικρή η ζωή που κάνουμε
Παλικάρι σε πορεία, έργο του Th.leblanc, Πινακοθήκη Μουσείου Πύλου
εμείς οι μαύροι κλέφτες, εμείς οι μαύροι κλέφτες.
Όλη μωρέ, όλη μερούλα πόλεμο.
Όλη μερούλα πόλεμο το βράδυ καραούλι.
Με φό μωρέ με φόβο τρώμε το ψωμί.
Με φόβο τρώμε το ψωμί, με φόβο περπατάμε.
Το χε- μωρέ, το χέρι μου προσκέφαλο
το χέρι μου προσκέφαλο και το σπαθί μου στρώμα,
και το σπαθί μου στρώμα και το σπαθί μου στρώμα,
Ποτέ μωρέ, ποτέ μας δεν αλλάζουμε.
Ποτέ μας δεν αλλάζουμε και δεν ασπροφορούμε.
Οι αντιθέσεις που αναπτύσσονται στους διαλόγους των κλέφτικων τραγουδιών είναι μεταξύ πλούσιων κατά φτωχών ή κυρίων κατά δούλων, γαιοκτημόνων κατά μικροκαλλιεργητών, αρχόντων κατά ραγιάδων.
Εγώ ραγιάς δε γένομαι, Τούρκους δεν προσκυνάω,
δεν προσκυνώ τους άρχοντες και τους κοτζαμπάσηδες,
μον’ καρτερώ την άνοιξη, να ’ρθουν τα χελιδόνια,
να βγουν οι βλάχες στα βουνά, να βγουν οι βλαχοπούλες
Πηγή για τα κλέφτικα τραγούδια : http://el.wikipedia.org/
Διάβασε την παρακάτω πηγή. Ποιο γεγονός περιγράφει ;
«Θέλοντας λοιπόν και ο αχρείος σουλτάνος να κάνει, σαν βασιλιάς της Κωνσταντινούπολης, ό,τι έκαναν οι χριστιανοί αυτοκράτορες, προσκάλεσε τον πατριάρχη να καθίσει, να φάει και να συζητήσει μαζί του.
Μόλις εκείνος έφτασε στο παλάτι του, τον δέχτηκε με μεγάλη τιμή, συζήτησε μαζί του πολλή ώρα και του έδωσε αμέτρητες υποσχέσεις. Όταν ήρθε η ώρα να φύγει, ο σουλτάνος έβγαλε μια πολύτιμη ποιμαντορική ράβδο και τον παρακάλεσε να τη δεχτεί σαν δώρο. Ύστερα, θέλοντας και μη, ο πατριάρχης κατέβηκε μαζί του στην αυλή, όπου τον ανέβασε σε ένα άλογο που περίμενε έτοιμο και έδωσε εντολή στους άρχοντες της Αυλής του να τον συνοδέψουν με όλες τις τιμές. Πραγματικά οι αυλικοί, άλλοι μπροστά και άλλοι πίσω από τον πατριάρχη, τον συνόδεψαν μέχρι το σεπτό Αποστολείο, το οποίο είχε παραχωρήσει ο σουλτάνος για πατριαρχείο.
Ο ασεβέστατος και εξολοθρευτής των χριστιανών σουλτάνος, πονηρός και πανούργος σαν αλεπού, δεν τα έκανε όλα αυτά από ευλάβεια ή από καλοσύνη, αλλά για να ακούσουν οι χριστιανοί τις υποσχέσεις του και να έρθουν να κατοικήσουν στην Κωνσταντινούπολη η οποία είχε ερημωθεί από το μακρόχρονο πόλεμο και προπάντων μετά την κατάληψη της από τους Τούρκους.
Έδωσε επίσης στον πατριάρχη ορισμένα γραπτά διατάγματα με τη σουλτανική σφραγίδα και την υπογραφή του, ούτως ώστε κανένας να μην τον ενοχλεί ή να του φέρνει αντιρρήσεις. Με τα διατάγματα αυτά ο πατριάρχης θα έμενε για πάντα ανενόχλητος, αφορολόγητος και ασφαλισμένος από κάθε κίνδυνο, τόσο ο ίδιος όσο και οι διάδοχοί του, καθώς και οι υπόλοιποι ιερείς που βρίσκονταν κάτω από την εξουσία του»
Αποσπάσματα από το Χρονικό της Άλωσης του Γ. Φραντζή
Η κατάκτηση του βυζαντινού κράτους από τους Οθωμανούς, το 1453, ήρθε ως φυσική συνέπεια της παρακμής του.
Μέσα σε δυο αιώνες όλα τα εδάφη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας είχαν κατακτηθεί.
Μόνο τα Ιόνια νησιά, με εξαίρεση την Λευκάδα για κάποια διαστήματα, δεν πέρασαν ποτέ στην οθωμανική εξουσία, αλλά βρίσκονταν κάτω από την κατοχή των Βενετών (μέχρι το 1797), και αργότερα των Γάλλων και των Άγγλων.
Ο Πατριάρχης, εκτός από θρησκευτικός ηγέτης, ήταν και εκπρόσωπος του ρουμ μιλλέτ, των υπόδουλων δηλαδή Ορθόδοξων Χριστιανών και λογοδοτούσε στο Σουλτάνο για τις πράξεις τους. Έτσι, κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας η Εκκλησία δεν είχε μόνο θρησκευτικά καθήκοντα αλλά αποφάσιζε και για πολλές υποθέσεις, όπως π.χ. για τις κληρονομιές. Παράλληλα, ο Πατριάρχης είχε τη δυνατότητα να ιδρύει σχολεία και να επιβάλλει ειδική φορολογία στους πιστούς.
Κάποιοι ορθόδοξοι κληρικοί αντιμετώπιζαν την τουρκική κατάκτηση ως θεραπεία σταλμένη από τον Θεό για τα σφάλματα των Βυζαντινών αυτοκρατόρων και του βυζαντινού λαού. Ωστόσο, υπήρχαν ιεράρχες, όπως ο Πατριάρχης Νεόφυτος ο Β’, που είχαν επηρεασθεί από τις ευρωπαϊκές ιδέες και αμφισβητούσαν την υποταγή στους Τούρκους.
Οι Φαναριώτες , Έλληνες από παλιές αρχοντικές οικογένειες που κατοικούσαν στη συνοικία Φανάρι της Κωνσταντινούπολης, σπούδαζαν στη Δυτική Ευρώπη, γνώριζαν ξένες γλώσσες και καταλάμβαναν υψηλές θέσεις στο οθωμανικό κράτος.
Οι Φαναριώτες, όπως και οι ιεράρχες, ήταν απόλυτα εξαρτημένοι από τις διαθέσεις του κάθε Σουλτάνου.
Από το 18ο αιώνα διορίζονταν από το σουλτάνο ηγεμόνες, στις Παραδουνάβιες ηγεμονίες (σημερινή Ρουμανία).
Οι προεστοί ή κοτζαμπάσηδες ή δημογέροντες ήταν τοπικοί άρχοντες σε κάθε χωριό, υπεύθυνοι
Έλληνας προεστός του 18ου αιώνα με την επίσημη στολή του, Αθήνα, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη
για τη συγκέντρωση των φόρων. Υπολόγιζαν τον φόρο που αναλογούσε σε κάθε κάτοικο.Πολλοί από αυτούς απέκτησαν μεγάλη περιουσία και πολιτική δύναμη.
«Οι κοτζαμπάσηδες ήταν χωρισμένοι σε δύο παρατάξεις και καθεμιά ακολουθούσε και υπηρετούσε αντίστοιχη τουρκική παράταξη. Κάθε παράταξη ήθελε να έχει την εξουσία, για να διοικεί τον τόπο και να πλουτίζει. Και η μια και η άλλη παράταξη ξόδευαν και όποια έβγαινε έπειτα νικήτρια και είχε πασά δικό της, όλα τα έξοδα τα φόρτωνε στους ραγιάδες»
Φωτάκου, Απομνημονεύματα περί της Ελληνικής Επανάστασης
Λεξιλόγιο
Φανάρι :συνοικία της Κωνσταντινούπολης, που βρίσκεται η έδρα του Οικουμενικού
Φανάρι : συνοικία της Κωνσταντινούπολης
Πατριαρχείου.
Ραγιάς : ο χριστιανός υπήκοος του σουλτάνου. Αραβικής προέλευσης λέξη (ράγι=κοπάδι) που χρησιμοποιούσαν οι Οθωμανοί για τους μη μουσουλμάνους κατοίκους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η σημασία της λέξης ήταν περιφρονητική και είχε την έννοια του σκλάβου.
1. Η Οθωμανική αυτοκρατορία ήταν ένα τεράστιο κράτος, που έφτασε να απλώνεται από τη βόρεια Αφρική ως την κεντρική Ευρώπη και από την Αδριατική ως την Περσία. Η αρχή της τοποθετείται γύρω στο 1300 μ.Χ. και η διάλυση της το 1918.
2. Δημιουργοί της οθωμανικής αυτοκρατορίας ήταν οι Οθωμανοί Τούρκοι. Αρχηγός της Οθωμανικής αυτοκρατορίας ήταν ο σουλτάνος. Ο πρώτος του γιος (πρωτότοκος) έπαιρνε τη θέση του μετά το θάνατο του. Ρόλο πρωθυπουργού είχε ο Μεγάλος Βεζίρης. Πασάδες λέγονταν οι διοικητές περιοχών (π.χ. ο πασάς της Ηπείρου) που διορίζονταν από τη κεντρική διοίκηση της Κωνσταντινούπολης. Η κεντρική διοίκηση που είχε για έδρα της το παλάτι του σουλτάνου λεγόταν Υψηλή Πύλη.
3. Ο πληθυσμός της οθωμανικής αυτοκρατορίας ήταν χωρισμένος σε μιλέτ (ένα σύνολο ανθρώπων με κοινή θρησκεία).
Υπήρχαν:
α. το μουσουλμανικό μιλέτ,
β. το μιλέτ των χριστιανών,
γ. το μιλέτ των Εβραίων και
δ. το μιλέτ των Αρμενίων.
Κάθε μιλέτ είχε τον αρχηγό του, που εκπροσωπούσε το συγκεκριμένο πληθυσμό. Ο επικεφαλής του κάθε μιλλέτ διοριζόταν από το Σουλτάνο, έμενε στην Κωνσταντινούπολη και υποχρεωνόταν να του είναι πιστός.
4. Όσοι ανήκαν στο μουσουλμανικό μιλέτ είχαν περισσότερα δικαιώματα (π.χ. μπορούσαν να αποκτήσουν όλα τα αξιώματα, γίνονταν μάρτυρες στα δικαστήρια, η μαρτυρία τους βάρυνε περισσότερο). Όλοι οι υπόλοιποι έφτιαχναν μια μεγάλη ομάδα, αυτή των απίστων. Οι άπιστοι έπρεπε να πληρώνουν περισσότερους φόρους και υπάγονταν στη διαδικασία του παιδομαζώματος.
Rûm είναι η τουρκική μορφή της ελληνικής λέξης «Ρωμιός» που αναφερόταν σε όσους προέρχονταν από την ανατολική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Με την ονομασία «Ρωμιοί» (Rûm) ήταν γνωστοί οι ορθόδοξοι πληθυσμοί, ελληνόφωνοι, σλαβόφωνοι, τουρκόφωνοι, που κατοικούσαν στα εδάφη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας τα οποία παλαιότερα ανήκαν στο Βυζάντιο.
6. Αρχηγός του χριστιανικού μιλέτ (ρουμ μιλέτ) ήταν ο πατριάρχης, ο οποίος εκτός από θρησκευτικές αρμοδιότητες είχε και άλλες
Ο Σουλτάνος Μωάμεθ ο Β΄ παραδίδει το φιρμάνι με τα προνόμια στον Πατριάρχη Γεννάδιο
(π.χ. δικαστικές). Υπήρχε θρησκευτική ελευθερία αν και υπήρξαν και επεισόδια βίαιης αλλαγής θρησκείας (εξισλαμισμός) και θρησκευτικές διακρίσεις. Το Πατριαρχείο αναγνωρίζονταν από τους Οθωμανούς ως η ηγεσία όλων των υπόδουλων ορθόδοξων χριστιανών.
7. Καθοριστικός παράγοντας της καθημερινότητάς των χριστιανών ήταν η Εκκλησία. Από αυτήν πήγαζαν οι αντιλήψεις με βάση τις οποίες ερμηνευόταν η κοινωνική πραγματικότητα και ο κόσμος. Την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας, η Εκκλησία ως θεσμός, αλλά και ως τόπος αναλαμβάνει διπλό ρόλο. Ο εκκλησιασμός και η θρησκευτική ζωή συντελούν στην ψυχική επαφή και ενότητα των Ρωμιών και τους βοηθούν να διατηρήσουν την πολιτιστική τους αυτοτέλεια. Από την άλλη ο ναός, εκτός από χώρος πίστης και λατρείας, γίνεται τόπος κοινωνικής ενότητας — εκεί συγκεντρώνεται η κοινότητα και οι πιστοί επικοινωνούν μεταξύ τους στις ποικίλες κοινωνικές εκδηλώσεις: γάμους, βαπτίσεις, συζητήσεις για οικονομικά και πολιτικά θέματα.
13-11-2024
